Vocht en schimmel in huis – oorzaken, herkenning en oplossingen

Kort geleden gaf mevrouw Spies, voorzitter van Aedes (de branchevereniging van woningcorporaties), aan dat woningcorporaties meer aandacht willen geven aan vochtproblemen in woningen. Dat is een goed plan. Ook woningeigenaren zouden dit serieus moeten nemen.

Vocht komt in elke woning voor, maar het is niet altijd een probleem. Hoe komt dat?
De belangrijkste oorzaak van vocht in huis is simpel: er wonen mensen in de woning. Mensen produceren zelf vocht.

Daarom is vocht niet altijd het gevolg van een probleem met de woning. Het kan ook komen door het gedrag van bewoners.

Bij het ademen komt waterdamp vrij. In die adem zit o.a. vocht en dat is belangrijk voor de longen. Het zorgt ervoor dat de ingeademde lucht vochtig blijft en helpt bij de opname van zuurstof (O2) en de afvoer van koolstofdioxide (CO2) en water.

Ook door zweten verlies je vocht. Ook dat is normaal en zelfs nodig. Zweten helpt om het lichaam af te koelen als het warm is, bijvoorbeeld door inspanning, hitte of stress. Zonder deze natuurlijke koeling kan het lichaam oververhit raken.

Doordat mensen in een woning leven, ontstaat er dus veel vocht. Een huishouden kan wel 10 – 14 liter vocht per etmaal produceren. Dit vocht komt in de lucht terecht als waterdamp en als dat vocht niet uit de woning kan, kan het zich daarna afzetten als condens op ramen en muren.

Er kan ook vocht in huis komen door problemen met de woning, zoals een lekkage. Daarnaast kan vocht uit de grond omhoog trekken in de muren (optrekkend vocht) of via de buitenmuur naar binnen komen bij regen (doorslaand vocht). En dat vocht op muren en ramen kan de voedingsbodem zijn voor schimmels.

Even een weetje over de temperatuur en vocht in huis en het gasverbruik:

Verdampen van vocht vindt bij alle temperaturen plaats, dus ook bij 0 graden verdampt er al vocht. Hoe warmer de lucht, hoe meer vocht er zal verdampen, want warme lucht kan meer vocht opnemen dan koude lucht. Daarbij geldt dat verdampen warmte kost.

verdamping: foto 13/1/26, sneeuw met bovenlucht van 7 graden

In een woning met vochtige lucht kost het dus meer gas (energie) om de kamer te verwarmen dan als de kamer droge lucht bevat. Als er veel vocht in huis hangt, moet de verwarming dus niet alleen de lucht verwarmen, maar ook al dat extra vocht. Naast de hogere gaskosten duurt het duurt langer voordat het comfortabel warm wordt. Door goed te ventileren en eventueel een kwartier te spuien (ramen en deuren tegen elkaar open zetten), verdwijnt vochtige lucht en komt drogere lucht binnen, en die warmt sneller op en voelt bovendien comfortabeler aan

Oorzaken

Vochtproblemen ontstaan meestal door:

Onvoldoende ventilatie (condens door koken, douchen, drogen van was)
Lekkages (leidingen, dak, gevel, kelder)
Optrekkend vocht (vochtplekken onderaan muren)
Doorslaand vocht (regen trekt via gevel naar binnen)
Hoge luchtvochtigheid (vooral bij slecht geïsoleerde woningen)
Bouwvocht (bij nieuwbouw, vooral in de eerste jaren)

Hoe herken je vochtproblemen?

Let op signalen zoals:

Muffe geur
Condens op ramen
Vocht- of schimmelplekken
Loslatend behang of stucwerk
Was die slecht droogt
Houtrot of beschadigde materialen
Ongedierte (zilvervisjes, pissebedden)

Wat kun je zelf doen?

Praktische maatregelen:

Dagelijks goed ventileren (roosters open, ramen kort open, evt. MV box aan).
Mechanische ventilatie nooit uitzetten
Tijdens koken deksel op de pan, bij 100* de bron temperen en de afzuiging gebruiken.
Tijdens douchen afzuiging gebruiken.
Was zoveel mogelijk buiten drogen.
Badkamer na gebruik droogtrekken (elke druppel door ’t putje hoeft niet door de lucht!)
Woning minimaal 15 °C verwarmen
Meubels iets van de muur plaatsen voor luchtcirculatie
Streef naar een luchtvochtigheid van 40–60% (meetbaar met een hygrometer).
Schakel een specialist in bij klachten die zijn ontstaan door een gebrek, zoals een kelderlekkages, optrekkend vocht, doorslaand vocht via gevel, lekkend isolatieglas (condens tussen dubbel glas → vervangen nodig) of vocht vanuit de dakgoot of dak zelf.

Oorzaken van vocht in een woning

1. Condensatievocht

Slechte ventilatie
Hoge luchtvochtigheid door koken, douchen, wassen, ademen
Koude muren (koudebruggen) waarop vocht neerslaat
Slechte of ontbrekende isolatie

2. Lekkages

Lekkend kozijn of kitwerk (sponning) (dikwijls “koud geplaatste, nieuwe kozijnen) koud = niet in het metselwerk maar metselwerk uitgezaagd en met pur kozijnen vastgezet.

Grindbak begane grond met tuin ontbreekt.

Ontbreken trasraam (extra harde, niet waterdoorlatende stenen die dicht bij het vuur gelegen hebben tijdens het bakproces)

Lekkende waterleidingen
Lekkende afvoer
Lekkend dak
Lekkende dakgoot of hemelwaterafvoer
Lekkage via balkon of terras
Lekkend kozijn of kitwerk

3. Optrekkend vocht

Vocht dat vanuit de grond omhoog trekt in muren
Komt vaak voor bij oudere woningen zonder goede waterkering: Dikwijls sprake van uitdieping kelders/souterrains in steden, waardoor de grondwaterstand van de belendingen wijzigt, met ondermeer natte souterrains/kelders tot gevolg.
Bij begane grond met voor- en of achter-/zijtuin ontbreekt dikwijls de “grindbak” langs de gevel, die zorgt voor waterdoorlating. Als bestrating en/of aarde/gras direct tegen de gevel licht transporteert dit vocht naar de gevel, die dit vervolgens weer opzuigt.
Te herkennen aan natte plekken onderaan de muur

4. Doorslaand vocht

Regenwater dat via de buitenmuur naar binnen trekt
Door poreus metselwerk
Dikwijls bij enkelsteens muren, dus zonder spouw.
Slechte voegen
Beschadigde gevel
Geen of versleten gevelbescherming

5. Bouwkundige gebreken

Scheuren in muren
Slechte aansluitingen tussen gevel en kozijn
Slechte dilatatievoegen
Constructiefouten
Hemelwaterafvoeren: lekkages, of verstoppingen

6. Problemen met kruipruimte of fundering

Hoge grondwaterstand
Slechte ventilatie in de kruipruimte
Water in de kruipruimte
Vochtige bodem onder de woning

7. Gebrekkige ventilatievoorzieningen

Dichte ventilatieroosters
Niet werkende mechanische ventilatie
Afwezige ventilatiemogelijkheid in badkamer of keuken

8. Nieuwe bouw / bouwvocht

Restvocht in nieuw gestucte muren
Beton en pleisterwerk dat nog moet drogen

Gedrag van bewoners kan een oorzaak zijn van vochtproblemen. Dat kan de bewoner zelf veranderen.
Bouwkundige problemen en andere oorzaken die door de woning komen, moeten worden opgelost door een specialist.

Sommige oorzaken hebben extra uitleg nodig, zoals optrekkend vocht en doorslaand vocht, maar ook de hemelwaterafvoer (HWA, dakgoot en regenpijp) kunnen voor aanzienlijke vochtproblemen zorgen.

Optrekkend vocht

Optrekkend vocht is geen lekkage, maar een natuurkundig transportproces van water door poreus materiaal, veroorzaakt door het ontbreken of falen van een waterkering.

Wat is optrekkend vocht?

Optrekkend vocht is grondwater dat via de capillairen (minuscule kanaaltjes) in steen en mortel omhoog trekt in de muur. Het water stijgt dus letterlijk vanuit de bodem de constructie in.

Dit gebeurt meestal tot ongeveer 0,5 tot 1,5 meter hoogte.

Hoe ontstaat het?

Het ontstaat wanneer:

De muur in contact staat met vochtige grond, én
Er geen (goed werkende) waterkering aanwezig is

Veel oudere woningen (voor ca. 1920–1950) hebben:

Geen spouwmuur
Geen waterkerende laag
Funderingen die direct vocht opnemen

Daardoor kan water vrij in de muur trekken.

Wat gebeurt er fysisch in de muur? (het proces)

Het proces heet capillaire werking:

Poreuze materialen
Baksteen en mortel bevatten microscopisch kleine poriën.
Water wordt omhoog gezogen
Net zoals water in een dun rietje omhoog kruipt, wordt grondwater door deze poriën omhoog “gezogen”.
Verdamping aan het oppervlak
Aan de binnenzijde verdampt het water langzaam.

Zouten blijven achter
Bij verdamping blijven opgeloste zouten achter → dit veroorzaakt:

Aantasting van pleisterwerk
- Loslatende verf en stuc
  - Versnelde veroudering van de muur
    - Witte uitslag (salpeter/zoutkristallen)

Dit is ook de reden dat schade vaak terugkomt als alleen oppervlakkig wordt hersteld.

Hoe herken je optrekkend vocht?

Typische signalen:

Vochtplekken alleen onderaan de muur
Schade tot ± 1 meter hoog
Zoutuitslag (wit poederachtig)
Loslatend stucwerk bij plinten
Muffe geur op vloerniveau
Geen duidelijke relatie met regen

Doorslaand vocht

Doorslaand vocht is regenwater dat van buiten door de gevel heen naar binnen trekt.
Het probleem zit dus niet in de grond, maar in de buitenmuur zelf.

Functie van een (lucht)spouw in een spouwmuur:

De oorspronkelijke functie van een luchtspouw in een spouwmuur was om binnendringend regenwater tegen te houden en zo de binnenmuur droog te houden, en om de buitenmuur te laten ventileren om vocht en schimmel te voorkomen, wat bijdroeg aan een duurzame constructie. Isolatie werd pas later toegevoegd.

Aanvankelijk was de stilstaande lucht in de spouw een beperkte vorm van isolatie, maar de nadruk lag op vochtbescherming en ventilatie.

Na de jaren ’70 verschoof de focus naar energiebesparing, waarna spouwmuren standaard werden gevuld met isolatiemateriaal, zoals isolatieparels, om warmteverlies te verminderen.

Tegenwoordig dient de spouw als een geïsoleerde barrière, waarbij het isolatiemateriaal de oorspronkelijke ventilatie en vochtwerende functies combineert met superieure warmte-isolatie.

Doorslaand vocht treedt vooral op bij:

Oudere woningen
Slecht onderhouden gevels
Beschadigd metselwerk of voegwerk
Gevels zonder spouw of met vervuilde spouw

Waardoor ontstaat doorslaand vocht?

Doorslaand vocht ontstaat meestal door een combinatie van factoren:

1. Poreuze gevel

Baksteen en voegwerk worden na verloop van tijd:

Verweerd
Microscopisch poreuzer
Minder waterafstotend

(Dit verschilt per type baksteen en de blootstelling).

2. Beschadigd voegwerk of scheuren

Regenwater krijgt vrije toegang tot de constructie
Capillaire opname wordt groter

3. Langdurige regenbelasting

Vooral bij:

Westgevels
Zuidwestgevels
Gevels zonder dakoverstek

4. Slechte spouwfunctie

Bij spouwmuren kan het probleem verergeren door:

Vervuiling in de spouw
Brugvorming tussen binnen- en buitenblad
Onjuist aangebrachte isolatie

Een goed functionerende spouwmuur werkt zo:

Buitenblad vangt regen op
Water dat binnendringt loopt langs de binnenzijde van het buitenblad naar beneden
Spouw blijft voldoende leeg
Via open stootvoegen en ventilatie droogt het systeem weer

In theorie bereikt water dan nooit het binnen-spouwblad.

Hoe komt het vocht dan tóch naar binnen?

Capillaire brugvorming (zeer belangrijk en vaak onderschat)

De spouw is vaak niet echt leeg door:

Metselbaarden (mortelresten)
Vervuiling
Ingezakte of verkeerd aangebrachte isolatie
Spouwankers met mortelbruggen
Puin onderin de spouw

Dus bij doorslaand vocht:

Regen slaat tegen de gevel
Water dringt de poriën van baksteen en voegen binnen
De muur zuigt water op (capillaire werking)
Het vocht migreert naar binnen toe
Aan de binnenzijde ontstaan:
- Vochtplekken
  - Afbladderend stucwerk
    - Schimmelvorming
      - Koude, klamme muren

Hoe herken je doorslaand vocht?

Kenmerken:

Vochtplekken hoger op de muur (niet alleen bij de vloer)
Duidelijke verergering na regen
Buitenmuur voelt nat of donker aan
Binnenzijde toont vlekken op corresponderende plekken
Geen zoutuitslagpatroon zoals bij optrekkend vocht

Bij doorslaand vocht is de schade vaak onregelmatig verspreid over de wand, en neemt toe na regen

Vocht in muren door lekkende dakgoot of hemelwaterafvoer (HWA)

Bij een lekkende dakgoot of HWA stroomt regenwater niet gecontroleerd weg, maar:

Langs de gevel naar beneden
Achter het metselwerk
In contact met kozijnen, gevelnaden of spouw
Soms zelfs direct in de constructie (bij lekkende doorvoer door vloer of gevel)

Dat leidt tot:

Lokale verzadiging van metselwerk
Vochttransport naar binnen (capillair + druk + brugvorming)
Vochtplekken binnen
Schimmel
Afbladderend stucwerk
Soms houtrot rond kozijnen of balkkoppen

Het patroon is vaak verticale vochtbaan ter hoogte van de lekkage.

Dat is technisch duidelijk te onderscheiden van optrekkend vocht of algemene condensproblematiek.

Bij huurwoningen kan dit wel eens leiden tot de vraag, is dit een gebrek dat de verhuurder moet oplossen of de huurder.

Vocht door een lekkende dakgoot of hemelwaterafvoer is in beginsel een bouwkundig gebrek waarvoor de verhuurder verantwoordelijk is, tenzij aantoonbaar sprake is van verkeerd gebruik of nalatigheid van de huurder.

Volgens het huurrecht (art. 7:204 BW):

Een gebrek is een staat of eigenschap van de zaak waardoor de huurder niet het genot heeft dat hij bij aanvang mocht verwachten.

Verantwoordelijkheid verhuurder

Het is doorgaans een gebrek wanneer:

De dakgoot lek is
De HWA is gescheurd
De verbindingen los zijn geraakt
Beugels zijn losgekomen
De afvoer verkeerd is aangesloten
De afvoer is verzakt
Water tegen de gevel blijft slaan
Constructie technisch ondeugdelijk is.

Dit zijn namelijk onderdelen van de buitenschil en constructie.
Die vallen onder het onderhoud van de verhuurder.

Dit is vaste lijn in huurrecht en beleid van de Huurcommissie, maar ik kan geen absolute garantie geven dat elke commissie of rechter dit altijd identiek beoordeelt.

Verantwoordelijkheid van de huurder

Soms ligt (deels) de oorzaak bij de huurder. Bijvoorbeeld als:

De huurder de goot zelf heeft verstopt door:
- Plantenbakken
  - Afval
    - Zelf aangebrachte constructies
De huurder onderhoud expliciet contractueel op zich heeft genomen (zeldzaam en beperkt geldig)
De huurder melding heeft nagelaten terwijl het probleem al zichtbaar was en daardoor verergering is ontstaan
De huurder zelf een regenton, slang of constructie heeft aangesloten die lekkage veroorzaakt
Op basis van het Besluit Kleine herstellingen: Regelmatig schoonhouden, voor zover voor huurder bereikbaar.

Let op:

Normaal onderhoud aan goten (zoals jaarlijkse reiniging) is een grijs gebied.
In de praktijk wordt dit vaak nog steeds als verantwoordelijkheid van de verhuurder gezien, vooral bij:

Etagewoningen
Appartementen
Complexen
Moeilijk bereikbare goten

Instructievideo’s van de GGD Haaglanden over vocht in de woning: https://www.ggdhaaglanden.nl/inwoner/inwoners/milieu-en-veiligheid/in-huis/vocht-en-schimmel/videos-over-vocht-en-schimmel/